داروهای بیهوشی و روش های استفاده از آنها برای حیات وحش:
مطالبی که در پایین اورده شده است بخشی از منبع امتحانی درس فنون و مدیریت حیات وحش می باشد.
لطفا ضمن مطالعه آن ،به سایر دانشجویان اطلاع رسانی بفرمایید.
با تشکر
ب.میرجلیلی
داروهای بیهوشی و روش های استفاده از آنها برای حیات وحش:
· از طریق خوراکی :
دارو همراه آب، میوه، گوشت، عسل و ... (داروهای آرام بخش نظیر هالوپریدول و ...)
· تزریق به کمک سرنگ pole syringe :
برای تزریق دارو به حیوان در قفس ها و یا هر محفظه ای که حیوان در آن مهار شده و یا به دام افتاده.
· سرنگ های پرتابی یا لوله های دمنده ی پرتاب سوزن Blow Pipes:
برد متوسط 5/0 الی 15 متر
بی سر و صدا، سبک وزن و ارزان، مناسب برای محیط های کوچک و باغ های وحش
· تفنگ های بیهوشی مثل تفنگ های Tele-mject:
یک نوع گاز فشرده نیروی لازم را برای پرتاب دارت فراهم می نماید. معمولاً این هوای فشرده توسط کپسول های حاوی گاز دی اکسیدکربن تأمین می شود.
فشار گاز به منظور تنظیم سرعت و برد پرتاب سرنگ باید کنترل شود.
معیارها و نکات مورد توجه در انتخاب نوع و ترکیب دارو:
Ø هدف، نوع و رفتارگونه
Ø ایمن بودن دارو برای سلامت حیوان و فرد بیهوش کننده
Ø توجه به تاریخ انقضاء و شرایط نگهداری دارو
Ø داشتن نتایج موفقیت آمیز درگذشته
Ø برآورد دقیق مدت زمان لازم برای بیهوشی
Ø توجه به اثرات جانبی دارو
Ø توجه به امکانات، نیاز یا عدم نیاز ماده بیهوش کننده به آنتی دوت
Ø عدم استفاده و تزریق داروی باقی مانده در سرنگ به مدت طولانی
ویژگی های لازم برای انتخاب داروهای بیهوشی :
1) حاوی بیهوش کننده است و نباید برای انسان خطرناک باشد ( تماس از طریق دست یا تزریق یا ...).
2) زمان تزریق داروی بیهوشی: حیوان بلافاصله باید بیهوش شود. زمان القا بیهوشی کم باشد.
3) حیوان در زمان معقولی به هوش آید. اگر بعد از تزریق دارو، بازگشت حیوان به حالت اولیه طول کشید باید از ماده پاد زهر استفاده شود.
4) دارو نباید باعث سفت شدن و کزاز عضلات شود. مثلا نیکوتین باعث ایست قلبی میگردد.
5) وقتی حیوان بیهوش است باید از آن مراقبت به عمل آید مثلا از ترشح بزاق درون ریه جلوگیری شود و خاک وارد چشم حیوان نشود. بنابراین حیوان را مرتبا باید جابجا کرد. چشم حیوان باید بسته باشد.
6) دز داروها را باید دقت کردکه سبب over dose نگردد که در این صورت باعث تلف شدن حیوان می گردد.
7) دارو نباید تاریخ مصرف گذشته و یا از قبل داخل سرنگ مانده باشد.
8) داروهایی که پودری هستند و باید به صورت محلول درآیند، نباید زمان زیادی قبل از تزریق بصورت محلول درآیند.
9) کار کردن با دارو باید ساده باشد.
نکات ضروری در کاربرد عملی وتزریق دارو:
¥ جلوگیری از تماس دارو با چشمها، دهان، دست و به ویژه زخم موجود در بدن. درصورت تماس با پوست بلافاصله باید محل را شستشو داد.
¥ به جانوری که در اثر دنبال کردن، سروصدا و... به آن استرس وارد شده نباید داروی بیهوشی تزریق شود چون ممکن است بیهوش نشود و یا به آن شوک وارد شود.
¥ با زاویه 90 درجه سرنگ پرتاب گردد در غیر این صورت احتمال کمانه کردن سرنگ بر روی بدن حیوان وجود دارد.
¥ تزریق سرنگ های پرتاب شونده (Dart) باید در نواحی عضلانی قسمت ختفی یا شانه صورت گیرد و از تزریق در ناحیه قفسه سینه و یا ناحیه شکمی خودداری گردد چون احتمال دارد به ریه و احشاء صدمه وارد کند.
مراقبتهای ویژه هنگام بیهوشی:
Ø شناخت تغییرات فیزیولوژیکی پس از دریافت داروی بیهوشی (با در نظرگرفتن هدف استفاده از داروی آرام بخش یا بیهوشی) جهت اقدامات بموقع پیشگیرانه میتواند به کاهش آسیبهای احتمالی به حیوان منجرگردد.
بنابراین اقدامات ذیل هنگام بیهوشی ضروری می باشند:
Øاطمینان از بیهوشی و عمق آن
Øکنترل دستگاه تنفسی، دمای بدن و میزان اکسیژن خون (oxymeter)
Øبستن چشم حیوان در هنگام بیهوشی
Øجابجایی و انتقال حیوان به بستر مناسب برای انجام عملیات مورد نیاز
Øمراقبت لازم برای جلوگیری از نفخ حیوان بویژه در نشخوارکنندگان و همچنین جلوگیری از خفگی و تنگی نفس
Øجلوگیری از افزایش دمای بدن با ریختن آب
Øاستفاده از آنتی دوت در صورت نیاز
Øپرهیز از هرگونه سروصدا در زمان بیهوشی و بعد از آن
Øجلوگیری از تغذیه و خوردن آب برای حیواناتی که در باغ وحش و یا اسارت نگهداری می شوند تا زمان بازیابی حالت عادی حیوان که معمولاً 12تا 24ساعت می باشد.
Øدرمان هرگونه جراحت ناشی از عملیات زنده گیری و تزریق دارو
داروهای بیهوشی متداول در حیات وحش:
1- اتروپین هیدروکلراید (M-99) Ethrophine Hydrochloride
üدارای حاشیه ایمنی بالایی است.
üدارویی بسیار سریع العمل با حدود سلامتی بالاست. گاهی قدرت آن ده هزار برابر مورفین است.
üفوق العاده آرام بخش و بی حس کننده و ضد اضطراب
üخاصیت ضد درد دارد.
üتزریق عضلانی دارد به همین دلیل گوشت حیوان بعد از تزریق این دارو برای همیشه غیرقابل استفاده می باشد.
üمعمولا همراه با آزاپرون و گزیلازین استفاده می شود.
üمعمولا برای خانواده گوشتخواران به استثنای گربه سانان استفاده می شود. برای گوزن قرمز، اسب آبی، فیل، کرگدن خرس سیاه، گوزن زرد، مرال، موس، قوچ ومیش و کل وبز نیز استفاده می شود. به طور کلی برای بزرگ جثه ها استفاده می شود.
üبرای گور از این دارو به مقدار 44/0 وزن حیوان استفاده می شود و برای خرس 5/0 و مرال 98/0 و برای خانواده قوچ و میش 09/0 می باشد.
üپادزهر و خنثی کننده ی آن نالترگزون(Naltrexone) یا Pipernor phine M-50-50 می باشد.
üM-50-50 تزریق عضلانی و وریدی دارد و دوز آن باید دو برابر دوز M-99 باشد.
üدر صورت بالا بودن دوز M-99 ، سیستم تنفسی حیوان از کار می افتد.
üگران قیمت است و در اختیار همه قرار نمی گیرد.
2- سوکسینیل کولین کلراید Succinyl choline
ü داروی بیهوشی واقعی نیست بلکه باعث شل شدن عضلات اسکلتی می شود، (به علت انباشته شدن استیل کولین در غشاء سلول های ماهیچه ای )
ü سریع العمل است ولی بهبودی سریع را ایجاد می کند(دوز حداکثر آن زود از بین می رود). و حیوان به سرعت به حالت اولیه باز می گردد.
ü نرخ تحمل حیوانات به این دارو در گونه های مختلف متفاوت است به همین دلیل استفاده از این دارو مشکل است و دوز این دارو نباید کم یا زیاد شود.
ü داروی ضد بیهوشی( خنثی کننده) خاصی ندارد و اگر بیش از اندازه تزریق شود باعث می شود که ماهیچه های عضلانی دیافراگم به حالت کزاز دچار شود و تنفس قطع شود. Over doseآن موجب تلف شدن حیوان می گردد.
ü بیشتر برای علفخواران استفاده می شود. و برای گوزن دم سفید، گوزن دم سیاه و غزال آمریکایی استفاده میشود.
3- گزیلازین هیدرو کلراید (رامپون) Xylazine Hydrochloride
ü به صورت پودر سفید رنگ است.
ü برای بیهوش کردن جانوران اهلی بیشتر استفاده می شود( اسب، گاو، گوزن و در کشور ما بیشتر برای کل و بز استفاده می گردد.)
ü این دارو برای حیواناتی مناسب است که در اسارت به سر می برند. ü مشکل آن طولانی ü بودن فاصله ی زمان تزریق تا بیهوشی است.
ü دوره ی بهبود حیوان طولانی است و بعد از بهوش آمدن حیوان تا چند ساعت به حالت خوابیده باقی می ماند.
ü برای گوزن ها بیشتر استفاده می شود و باعث بی حسی شده و برای گوزن زرد به اندازه ی 4/4 تا 8/8 mg/kg وزن بدن وبرای مرال 55/0 تا 1/1 mg/kg وزن بدن آن نیاز است این آرام بخش برای گوزن ها، شیرها و آنتی لپها در کوتاه مدت اثر می کند.
ü برای بیهوشی بسیاری از گربه سانان بهمراه دز مناسبی از Ketamin استفاده می شود.
4- فنی سیکلیدین هیدرو کلراید (سرنیلان) Phencyclidine Hydrochloride
ü مشکلاتی تشنجی بیشتری از وتالار دارد و دارای تأثیر شدید عصبی می باشد(جانور دچار افسردگی می شود و بیشتر برای پستانداران بزرگ در حد قوچ و میش و گوزن استفاده می شود)
ü دارویی است بی حس کننده و سخت کننده.
ü در اصل برای میمون ها توصیه می شود.منتهی برای سایر گونه ها نیز کاربرد دارد.
ü داروییست بسیار پایدار و گوشت حیوان پس از تزریق دیگر قابل استفاده نیست
ü برای حیوان یک دوره ی هیجانی ایجاد می کند
ü استفاده از این دارو برای نشخوار کنندگان توصیه نشده و برای بعضی از گونه گوزن ها موفقیت آمیز بوده است.
ü این دارو برای شامپانزه، خرسقطبی،گربهسانان،شیروگوسفندوحشی نیز استفاده می گردد.
5- کتامین هیدروکلراید (وتالار) Ketamin Hydrochloride
ü داروییست سریع العمل با حدود سلامتی بالا یک داروی بیهوش کننده ی واقعی است.
ü حیوانبعدازبی هوشی باچشمبازاست. ممکناستحیواندچارتشنجشودو عضلاتحیوانسختشود. بنابراینبهتراستازترکیب دودارواستفادهکرد. (وتالار + رامپون)
ü وتالار نسبت به سرتیلان مشکلات تشنجی کمتری دارد و اگر هم جانور دچار تشنج شد می توانیم این تشنج را از طریق تزریق نمک اسید بار بیوتوریک جلوگیری کنیم.
ü وتالار برای بیهوشی پستانداران کوچک در حد جوندگان بیشتر استفاده می شود.
ü افزایش ترشح بزاق( این حالت را می توان با تزریق 5/0 میلی گرم آتروپین به ازای هر کیلو گرم وزن برای خنثی کرد)
ü بی حس و بیهوش کننده است و مصرف زیاد آن خطری ندارد.
ü برای جانوران باغ وحش بیشتر استفاده می شود.
ü این دارو با نام تجاری Ketamin نیز شناخته شده و داروی بسیار معروفی می باشد.
6- ترکیبی از رامپون و وتالار به نام Hella bruner :
ü تمامی خواص وتالار و رامپون را دارد.
ü برای بیهوش کردن گوزن زرد مورد استفاده است.
ویژگی های استفاده از داروهای خوراکی:
o حدود سلامتی این داروها باید بالا باشد.
o جانور از خوردن آن امتناء نکند.
o این دارو باید سریع العمل باشد.
o اگر سبب بیهوشی یک جانور می شود برای سایر جانوران بی خطر باشد.
برخی از داروهای بیهوشی خوراکی:
1-هیدرات اکرال (-chloralose α)
ü محلول هیدرات اکرال در آب بسیار تلخ استو حیوان آن را نمی خورد به همین دلیل از قند آن یعنی آلفا کلرالوز (Alpha chloralose) استفاده می کنند که شیرین است و حیوان آن را می خورد.
ü اولین بار در مورد کانگرو استفاده شده است.
ü برای بیهوشی سم داران و پرندگان به خصوص اردک ها، چنگرها و خانواده کبوترها استفاده می شود.
2- Tribromoethanol Avertin
ü برای پرندگان استفاده می شود.
ü از این دارو به صورت محدود استفاده می گردد.
ورود تخریب کنندگان محیط زیست اکیدا"ممنوع.